Αμπέλι και…Μύθος

«Από τον Νεολιθικό οικισμό του Dikili Tash στις ποικιλίες της άγριας αμπέλου του Παγγαίου, μια ιστορία κρασιού 6.000 ετών»

Στην καρδιά της Ανατολικής Μακεδονίας, εκεί όπου ο αρχαίος μύθος συναντά την επιστήμη, οι ερευνητές του ΕΛΓΟ-ΔΗΜΗΤΡΑ αποκαλύπτουν τη βαθιά και αδιάκοπη σχέση της περιοχής των Φιλίππων με την αμπελοκαλλιέργεια και το κρασί. Στη σκιά του επιβλητικού Παγγαίου Όρους και μόλις λίγα βήματα από τον αρχαιολογικό χώρο των αρχαίων Φιλίππων, ο νεολιθικός οικισμός Dikili Tash έχει φέρει στο φως ίχνη μιας οινικής παράδοσης που χάνεται στα βάθη του χρόνου — τουλάχιστον 6.300 χρόνια πριν.

«Ο Διόνυσος φεύγει από το Παγγαίο αλλά αφήνει πίσω του το σύμβολο της δύναμής του: το αμπέλι. Είναι αξιοσημείωτο πώς μια μυθική αφήγηση συναντά σήμερα, στην κυριολεξία, τα γενετικά ίχνη του ίδιου του φυτού στην ίδια γεωγραφική περιοχή»,” αναφέρει ο Δρ. Γεώργιος Μερκουρόπουλος, ερευνητής στο Ινστιτούτο Ελιάς, Υποτροπικών Φυτών και Αμπέλου, του ΕΛΓΟ-ΔΗΜΗΤΡΑ.

Αυτό το μοναδικό "σταυροδρόμι" μυθολογίας και επιστήμης δεν απαντάται εύκολα αλλού. Εδώ, η πολιτισμική μνήμη και η φυσική εξέλιξη του τοπίου φαίνεται να πορεύτηκαν χέρι-χέρι επί χιλιετίες.

Επιστροφή στην άγρια άμπελο

Με αφορμή τα αρχαιολογικά ευρήματα και το ερώτημα αν εξακολουθεί να επιβιώνει η άγρια άμπελος στην περιοχή, οι ερευνητές του Ινστιτούτου Ελιάς, Υποτροπικών Φυτών και Αμπέλου, και του Ινστιτούτου Γενετικής Βελτίωσης και Φυτογενετικών Πόρων, ξεκίνησαν στοχευμένες αποστολές στην ύπαιθρο γύρω από τους Φιλίππους. Σε δασικές περιοχές, κατά μήκος ρεμάτων και σε πλαγιές του Παγγαίου, όπως επίσης και στις πηγές του Αγγίτη ποταμού, εντοπίστηκαν πάνω από 100 πρέμνα άγριας αμπέλου (Vitis vinifera subsp. Sylvestris).

«Εντοπίσαμε πρέμνα σε υψόμετρο από 150 έως 800 μέτρα, αναρριχημένα σε δέντρα και θάμνους, σε μέρη όπου υπάρχει άπλετο φως και νερό. Πρόκειται για πληθυσμούς εξαιρετικά ενδιαφέροντες – μικρές σταφυλές, αραιόραγες, με στυφή γεύση, αν και ορισμένα πρέμνα φέρουν γλυκιά ράγα, όπως μαρτυρούν ηλικιωμένοι κάτοικοι της περιοχής», αναφέρει ο Δρ. Μερκουρόπουλος.

Τα δείγματα που συλλέχθηκαν υποβλήθηκαν σε μοριακή ανάλυση, η οποία επιβεβαίωσε ότι πρόκειται για γνήσιους πληθυσμούς άγριας αμπέλου, γενετικά διακριτούς από τις καλλιεργούμενες ποικιλίες. Ορισμένα πρέμνα παρουσίασαν αυξημένη καρποφορία, γεγονός που επιτρέπει την πιθανότητα πειραματικής οινοποίησης στο μέλλον.

«Κάθε εντοπισμένο πρέμνο αποτελεί εν δυνάμει μια ξεχωριστή ποικιλία. Και κάποια από αυτά φέρουν τόσο καρπό, που επιτρέπουν μικρές πειραματικές οινοποιήσεις. Το ερώτημα δεν είναι μόνο αν επιβίωσε η άγρια άμπελος· είναι τι μπορεί να μας πει σήμερα για το παρελθόν – και για το μέλλον», λέει ο ερευνητής του ΕΛΓΟ-ΔΗΜΗΤΡΑ.

Η καταγραφή και διατήρηση των πληθυσμών αυτών δεν έχει μόνο βοτανικό ή ιστορικό ενδιαφέρον. Σε μια εποχή έντονων κλιματικών μεταβολών, η άγρια γενετική δεξαμενή της αμπέλου μπορεί να αποτελέσει πολύτιμη πηγή για τη βελτίωση της ανθεκτικότητας των καλλιεργούμενων ποικιλιών.

Όταν οι επιστήμες συνομιλούν

Η ανακάλυψη της "ζωντανής" άγριας αμπέλου στους Φιλίππους και ταυτόχρονα των αρχαιολογικών ευρημάτων από τη Νεολιθική εποχή δημιούργησε μια σπάνια ευκαιρία επιστημονικού διαλόγου μεταξύ διαφορετικών πεδίων.

Το 2023, στο πλαίσιο των εργασιών του ευρωπαϊκού προγράμματος για τους φυτογενετικούς πόρους ECPGR (European Cooperative Programme for Plant Genetic Resources), διοργανώθηκε στους Φιλίππους και στον οικισμό Dikili Tash μια διημερίδα με τη συμμετοχή 35 ειδικών επιστημόνων από 15 χώρες, που ένωσαν τις γνώσεις τους σε θέματα γενετικής, αμπελουργίας, ποικιλότητας και αρχαιολογίας.

«Η σύμπραξη αρχαιολογίας και βιολογίας στους Φιλίππους ανοίγει ένα νέο κεφάλαιο στη μελέτη της πολιτισμικής και αγροτικής μας κληρονομιάς. Εδώ, δεν μελετάμε απλώς ένα φυτό – εξερευνούμε τη σχέση του ανθρώπου με το κρασί από την αυγή της ιστορίας μέχρι σήμερα», αναφέρει ο Δρ. Μερκουρόπουλος.

Οι ερευνητές επιδιώκουν πλέον όχι μόνο να τεκμηριώσουν τη φυσική συνέχεια της άγριας αμπέλου, αλλά και να δημιουργήσουν ένα δίκτυο προστασίας και προβολής της περιοχής, το οποίο θα αναδεικνύει τον ιδιαίτερο χαρακτήρα του τοπίου, συνδέοντας τη φυσική και πολιτιστική κληρονομιά με την επιστημονική έρευνα και την αγροτική ανάπτυξη.

Μάθετε περισσότερα: Merkouropoulos G, Ganopoulos I, Doupis G, Maul E, Rockel F (2025) Molecular characterization and ex-situ conservation of wild grapevines grown in the area around the Neolithic settlement of Dikili Tash, Greece. Agriculture 15, 1301.

https://doi.org/10.3390/agriculture15121301

Πληροφορίες: Δρ Γεώργιος Μερκουρόπουλος, ΕΛΓΟ-ΔΗΜΗΤΡΑ, Ινστιτούτο Ελιάς, Υποτροπικών Φυτών & Αμπέλου, Λυκόβρυση, merkouropoulos@elgo.gr

Κείμενο: Σαχίνη Αλεξάνδρα